Kolesterol Yüksekliği ve Lipoprotein(a): Kalp ve Damar Sağlığı Açısından Neden Önemlidir?

Doç. Dr. Sezen Bağlan Uzunget
Kardiyoloji Uzmanı

Kolesterol Nedir?

Kolesterol, hücre zarlarının yapısında bulunan, bazı hormonların ve safra asitlerinin üretiminde görev alan bir yağ benzeri maddedir.

Vücudumuz kolesterolü doğal olarak üretir. Ayrıca besinlerle de kolesterol alınır.

Kolesterolün kendisi zararlı değildir. Ancak kandaki bazı kolesterol taşıyan parçacıkların fazla olması, damar duvarında birikime ve ateroskleroz olarak adlandırılan damar sertliğine neden olabilir.

Bu süreç kalp krizi, inme ve periferik arter hastalığı riskini artırabilir.

LDL, HDL ve Trigliserid Nedir?

LDL Kolesterol

LDL, kolesterolü kan dolaşımında taşıyan lipoproteinlerden biridir.

Kandaki LDL parçacıklarının fazla olması, kolesterolün damar duvarında birikmesini kolaylaştırır.

LDL kolesterol, aterosklerotik kalp-damar hastalıklarının gelişiminde nedensel rol oynar.

Bu nedenle LDL kolesterolün düşürülmesi, kalp krizi ve inme riskini azaltmanın temel yollarından biridir.

HDL Kolesterol

HDL, kolesterolün dokulardan karaciğere taşınmasında görev alan lipoproteinlerden biridir.

Düşük HDL kolesterol düzeyleri artmış kardiyovasküler riskle ilişkili olabilir.

Ancak yalnızca HDL kolesterolü ilaçla yükseltmenin kalp-damar olaylarını azalttığı gösterilememiştir.

Bu nedenle tedavinin temel hedefi HDL'yi yükseltmek değil, aterojenik lipoproteinleri ve toplam kardiyovasküler riski azaltmaktır.

Trigliserid

Trigliseridler, kanda bulunan bir başka yağ türüdür.

Yüksek trigliserid düzeyleri metabolik bozukluklar, insülin direnci ve kardiyovasküler riskle ilişkili olabilir.

Çok yüksek trigliserid düzeyleri ayrıca akut pankreatit riskini artırabilir.

Kolesterol Yüksekliği Neden Tehlikelidir?

Yüksek LDL kolesterol zaman içerisinde damar duvarında aterosklerotik plak oluşumuna katkıda bulunur.

Bu plaklar:

Koroner arterlerde daralmaya
Kalp krizine
Şah damarlarında ateroskleroza
İskemik inmeye
Bacak damarlarında tıkanıklığa

neden olabilir.

Ateroskleroz yıllarca hiçbir belirti vermeden ilerleyebilir.

Bu nedenle kişinin kendisini iyi hissetmesi, kolesterol yüksekliğinin zararsız olduğu anlamına gelmez.

Kolesterol Yüksekliği Belirti Verir mi?

Çoğu zaman hayır.

LDL kolesterol yüksekliği genellikle baş ağrısı, baş dönmesi veya çarpıntı gibi özgül belirtilere neden olmaz.

Sorun çoğunlukla kan testiyle saptanır.

Bazı kalıtsal ve çok yüksek kolesterol durumlarında tendon ksantomları veya göz çevresinde yağ birikimleri görülebilir.

Ancak bu bulguların olmaması kolesterol yüksekliğini dışlamaz.

LDL Kolesterol Kaç Olmalıdır?

LDL kolesterol hedefi herkes için aynı değildir.

Hedef, kişinin toplam kardiyovasküler riskine göre belirlenir.

Risk grubu | Sıklıkla kullanılan LDL hedefi |
|---|---|
| Düşük risk | 116 mg/dL altında |
| Orta risk | 100 mg/dL altında |
| Yüksek risk | 70 mg/dL altında ve uygun hastalarda başlangıca göre en az %50 azalma |
| Çok yüksek risk | 55 mg/dL altında ve başlangıca göre en az %50 azalma |

Bu değerler Avrupa kardiyovasküler korunma ve dislipidemi yaklaşımında kullanılan risk temelli hedeflerdir.

Risk sınıflandırması; yaş, diyabet, böbrek hastalığı, geçirilmiş kalp-damar olayları, görüntüleme bulguları ve diğer risk faktörlerine göre yapılır.

Örneğin kalp krizi geçirmiş bir hastanın LDL hedefi ile başka risk faktörü bulunmayan genç bir kişinin hedefi aynı değildir.

Bazı hastalarda tekrarlayan aterosklerotik olaylar nedeniyle daha düşük LDL düzeyleri de değerlendirilebilir.

Lipoprotein(a) Nedir?

Lipoprotein(a), kısaca Lp(a), LDL benzeri bir lipoprotein parçacığıdır.

Yapısında LDL benzeri bir parçacık ve buna bağlanmış apolipoprotein(a) bulunur.

Lipoprotein(a), LDL kolesterolün serbest bir şekli değildir. LDL'den yapısal ve biyolojik olarak farklı, ayrı bir lipoprotein parçacığıdır.

Lp(a) düzeyleri büyük ölçüde genetik olarak belirlenir.

Bu nedenle kişinin beslenmesi, egzersiz alışkanlıkları ve vücut ağırlığı Lp(a) düzeyini genellikle sınırlı ölçüde etkiler.

Lipoprotein(a) Neden Önemlidir?

Yüksek Lp(a) düzeyleri:

Koroner arter hastalığı
Kalp krizi
İskemik inme
Periferik arter hastalığı
Kalsifik aort kapak darlığı

ile ilişkilidir.

Genetik ve epidemiyolojik çalışmalar, Lp(a)'nın aterosklerotik kardiyovasküler hastalık ve kalsifik aort kapak hastalığı gelişiminde nedensel rolünü desteklemektedir.

LDL kolesterol normal olsa bile Lp(a) yüksekliği ek kardiyovasküler risk oluşturabilir.

Lipoprotein(a) ile LDL Kolesterol Arasındaki Fark Nedir?

LDL kolesterol, LDL parçacıklarıyla taşınan kolesterol miktarını ifade eder.

Lp(a) ise apolipoprotein(a) içeren ayrı bir lipoprotein parçacığıdır.

Her ikisi de damar sertliği riskine katkıda bulunabilir.

Ancak aralarında önemli farklılıklar vardır:

Özellik | LDL kolesterol | Lipoprotein(a) |
|---|---|---|
| Temel belirleyiciler | Genetik ve yaşam tarzı | Büyük ölçüde genetik |
| Diyetle değişim | Değişebilir | Genellikle sınırlı |
| Statin tedavisi | Belirgin düşer | Genellikle düşmez |
| Ateroskleroz riski | Artırır | Artırır |
| Kalsifik aort darlığıyla ilişki | Riskle ilişkili olabilir | Güçlü genetik ve epidemiyolojik ilişki vardır |
| Rutin ölçüm | Lipid değerlendirmesinin temel parçası | Erişkinlikte en az bir kez ölçüm önerilir |

Lipoprotein(a) Kimlerde Ölçülmelidir?

Güncel yaklaşımda Lp(a)'nın erişkinlik döneminde en az bir kez ölçülmesi önerilmektedir.

Özellikle şu durumlarda ölçüm önemlidir:

Genç yaşta kalp krizi veya koroner arter hastalığı
Ailede erken yaşta kalp-damar hastalığı
Ailede bilinen yüksek Lp(a)
Ailesel hiperkolesterolemi
Açıklanamayan veya beklenenden erken gelişen aterosklerotik hastalık
LDL kolesterol kontrol altında olmasına rağmen yeni kardiyovasküler olay gelişmesi
Kalsifik aort kapak darlığı

Yüksek Lp(a) saptanan hastaların birinci derece yakınlarında da ölçüm düşünülebilir.

Lipoprotein(a) Kaç Olursa Yüksek Kabul Edilir?

Lp(a) iki farklı birimle raporlanabilir:

mg/dL
nmol/L

Sık kullanılan klinik eşikler şöyledir:

Lp(a) düzeyi | Genel yorum |
|---|---|
| 30 mg/dL altı veya 75 nmol/L altı | Daha düşük Lp(a) ile ilişkili risk |
| 30–50 mg/dL veya 75–125 nmol/L | Ara düzey |
| 50 mg/dL ve üzeri veya 125 nmol/L ve üzeri | Artmış kardiyovasküler risk açısından önemli |

mg/dL ile nmol/L arasında herkes için geçerli sabit bir dönüşüm katsayısı yoktur.

Bunun nedeni apolipoprotein(a) parçacıklarının kişiler arasında farklı büyüklükte olmasıdır.

Bu nedenle laboratuvarın raporladığı birim esas alınmalıdır.

Lp(a)'ya bağlı risk keskin bir eşikte başlamaz; düzey arttıkça genel olarak artar.

LDL Kolesterolüm Düşükse Lp(a) Yüksekliği Önemsiz midir?

Hayır.

LDL kolesterolün düşük olması önemli bir koruyucu faktördür. Ancak yüksek Lp(a)'nın oluşturduğu risk tamamen ortadan kalkmayabilir.

Bu durumda toplam kardiyovasküler risk değerlendirilerek LDL kolesterolün daha yoğun kontrolü ve diğer risk faktörlerinin tedavisi gündeme gelebilir.

Statinler Lipoprotein(a)'yı Düşürür mü?

Statinler LDL kolesterolü etkili biçimde düşürür ve kardiyovasküler olay riskini azaltır.

Ancak Lp(a) düzeyini genellikle düşürmezler. Bazı hastalarda küçük artışlar görülebilir.

Bu durum statinlerin zararlı olduğu veya yüksek Lp(a) bulunan hastalarda kullanılmaması gerektiği anlamına gelmez.

Yüksek Lp(a) bulunan ve statin endikasyonu olan hastalarda LDL kolesterolün düşürülmesi özellikle önemlidir.

Kolesterol Yüksekliği Nasıl Tedavi Edilir?

1. Beslenme Düzenlenmesi

Doymuş yağların azaltılması, trans yağlardan kaçınılması, liften zengin beslenme ve Akdeniz tipi beslenme modeli LDL kolesterol kontrolüne yardımcı olabilir.

2. Fiziksel Aktivite

Düzenli egzersiz kardiyovasküler riskin azaltılmasına katkıda bulunur.

3. Sigaranın Bırakılması

Sigara, aterosklerotik hastalık riskini belirgin artırır.

4. Statinler

LDL kolesterol düşürmede temel ilaç gruplarından biridir.

5. Ezetimib

Bağırsaktan kolesterol emilimini azaltarak LDL kolesterolün düşürülmesine yardımcı olur.

6. PCSK9 İnhibitörleri

Seçilmiş yüksek ve çok yüksek riskli hastalarda LDL kolesterolü belirgin biçimde düşürebilir.

Bazı PCSK9 inhibitörleri Lp(a) düzeyinde de yaklaşık %20–30 azalma sağlayabilir. Ancak bu ilaçların klinik yararının ne kadarının doğrudan Lp(a) azalmasından kaynaklandığı kesin olarak belirlenmiş değildir.

7. Diğer LDL Düşürücü Tedaviler

Uygun hastalarda bempedoik asit veya inclisiran gibi tedaviler değerlendirilebilir.

İlaç seçimi hastanın kardiyovasküler riskine, LDL düzeyine, eşlik eden hastalıklarına ve tedavi toleransına göre yapılır.

Lipoprotein(a)'yı Düşüren Özel Bir İlaç Var mı?

Lp(a)'yı hedefleyen yeni tedaviler üzerinde çalışmalar yürütülmektedir.

Bunlar arasında:

Pelacarsen
Olpasiran
Lepodisiran
Diğer RNA temelli tedaviler

bulunmaktadır.

Bu tedavilerle Lp(a) düzeyinde belirgin azalmalar gösterilmiştir.

Ancak Lp(a)'nın düşürülmesinin kalp krizi, inme ve diğer klinik olayları ne ölçüde azalttığı, klinik sonlanım çalışmalarının sonuçlarıyla değerlendirilmelidir.

Bu nedenle yüksek Lp(a) saptanan bir hastada mevcut ve kanıtlanmış kardiyovasküler risk azaltıcı tedavilerin geciktirilmemesi önemlidir.

Lipoprotein Aferezi Nedir?

Lipoprotein aferezi, belirli lipoproteinlerin kan dolaşımından cihaz yardımıyla uzaklaştırıldığı bir tedavidir.

Çok yüksek Lp(a) düzeyi ve ilerleyici kardiyovasküler hastalığı bulunan seçilmiş hastalarda, ülkeye özgü endikasyonlar ve uzman değerlendirmesi doğrultusunda kullanılabilir.

Rutin olarak her yüksek Lp(a) hastasına uygulanmaz.

Lp(a) Yüksekse Aspirin Kullanılmalı mı?

Yalnızca Lp(a) yüksek olduğu için herkese aspirin başlanması önerilmez.

Aspirin kararı, kişinin geçirilmiş kalp-damar hastalığı olup olmadığı, toplam kardiyovasküler riski ve kanama riski dikkate alınarak verilmelidir.

Karotis Damarında Plak Varsa Kolesterol İlacı Gerekir mi?

Şah damarında aterosklerotik plak bulunması, kardiyovasküler risk değerlendirmesinde önemli bir bulgudur.

Ancak tedavi kararı yalnızca plağın milimetrik boyutuna göre verilmez.

Şu özellikler birlikte değerlendirilir:

LDL kolesterol düzeyi
Plak yaygınlığı ve darlık derecesi
Yaş
Diyabet ve hipertansiyon
Sigara kullanımı
Aile öyküsü
Lp(a) düzeyi
Diğer aterosklerotik hastalıkların varlığı

Belirgin aterosklerotik hastalığı olan kişilerde yoğun LDL düşürücü tedavi gerekebilir.

Küçük, tesadüfen saptanmış bir plak ise hastanın tüm risk özellikleriyle birlikte yorumlanmalıdır.

Kolesterol İlaçları Ömür Boyu Kullanılır mı?

Bu sorunun yanıtı hastanın riskine ve kolesterol yüksekliğinin nedenine bağlıdır.

Özellikle geçirilmiş kalp krizi, koroner stent, belirgin aterosklerotik hastalık veya ailesel hiperkolesterolemi bulunan kişilerde uzun süreli, çoğu zaman sürekli tedavi gerekebilir.

Kolesterolün ilaç kullanırken normalleşmesi, altta yatan riskin tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez.

İlaçların kesilmesi veya dozunun değiştirilmesi hekim değerlendirmesiyle yapılmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Lp(a) yüksekliği beslenmeyle düşer mi?

Genellikle belirgin ölçüde düşmez. Ancak sağlıklı beslenme toplam kardiyovasküler riskin azaltılmasında önemlidir.

Lp(a) her yıl ölçülmeli mi?

Lp(a) büyük ölçüde genetik olarak belirlendiği için çoğu erişkinde bir kez ölçüm yeterlidir. Bazı özel klinik durumlarda tekrar ölçüm gerekebilir.

Lp(a) yüksekliği kalıtsal mıdır?

Evet. Lp(a) düzeyleri büyük ölçüde kalıtsaldır.

LDL kolesterol normal olsa da kalp krizi gelişebilir mi?

Evet. Kalp-damar riski yalnızca LDL kolesterolden ibaret değildir. Lp(a), sigara, diyabet, hipertansiyon ve diğer faktörler de önemlidir.

Lp(a) yüksekliği aort kapak darlığına neden olabilir mi?

Yüksek Lp(a), kalsifik aort kapak darlığı gelişimiyle nedensel olarak ilişkilidir. Ancak Lp(a) yüksek olan herkeste aort darlığı gelişmez.

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Kolesterol tedavisi ve Lp(a) sonuçlarının değerlendirilmesi, kişinin toplam kardiyovasküler riskine ve güncel klinik özelliklerine göre bireyselleştirilmelidir.