Ortostatik Hipotansiyon ve POTS: Ayağa Kalkınca Baş Dönmesi, Çarpıntı ve Bayılma Neden Olur?

Doç. Dr. Sezen Bağlan Uzunget
Kardiyoloji Uzmanı

Ayağa Kalkınca Neden Baş Dönmesi veya Çarpıntı Olur?

İnsan ayağa kalktığında yer çekiminin etkisiyle kanın bir bölümü bacaklarda ve karın bölgesindeki damarlarda göllenir.

Normal koşullarda otonom sinir sistemi bu değişikliğe hızla yanıt verir. Damarlar daralır, kalp hızı uygun miktarda artar ve beyne yeterli kan gitmesi sağlanır.

Ancak bu düzenleyici mekanizmalar yeterli çalışmadığında ayağa kalkmakla baş dönmesi, göz kararması, çarpıntı, halsizlik veya bayılma gelişebilir.

Bu yakınmaların iki önemli nedeni ortostatik hipotansiyon ve postüral ortostatik taşikardi sendromudur (POTS).

Ortostatik Hipotansiyon Nedir?

Ortostatik hipotansiyon, yatarken veya otururken ayağa kalkılması sonrasında kan basıncının normalden fazla düşmesidir.

Klasik ortostatik hipotansiyon, ayağa kalkmayı izleyen ilk üç dakika içinde:

Sistolik kan basıncının en az 20 mmHg düşmesi veya
Diyastolik kan basıncının en az 10 mmHg düşmesi

ile tanımlanır.

Örneğin yatarken kan basıncı 130/80 mmHg olan bir hastanın ayağa kalkınca 105/70 mmHg ölçülmesi, uygun koşullarda ortostatik hipotansiyonu düşündürebilir.

Özellikle başlangıçta yüksek tansiyonu bulunan hastalarda ölçümlerin yorumlanması farklılık gösterebilir.

Ortostatik Hipotansiyonun Belirtileri Nelerdir?

En sık görülen belirtiler:

Ayağa kalkınca baş dönmesi
Göz kararması
Bayılacak gibi hissetme
Halsizlik
Bulanık görme
Dengesizlik
Boyun ve omuzlarda ağrı veya ağırlık hissi
Bayılma

Yakınmalar genellikle ayağa kalktıktan sonra ortaya çıkar ve oturmak veya uzanmakla azalabilir.

Bazı hastalarda belirgin kan basıncı düşüşüne rağmen şikâyet olmayabilir.

Ortostatik Hipotansiyon Neden Oluşur?

1. Sıvı ve Kan Hacmi Kaybı

Yetersiz sıvı alımı
Kusma veya ishal
Aşırı terleme
Kan kaybı

dolaşımdaki kan hacmini azaltarak ortostatik hipotansiyona neden olabilir.

2. İlaçlar

Bazı ilaçlar ortostatik kan basıncı düşüşüne katkıda bulunabilir:

Diüretikler
Alfa blokerler
Bazı damar genişletici ilaçlar
Bazı tansiyon ilaçları
Nitratlar
Bazı antidepresan ve psikiyatrik ilaçlar

İlaçların etkisi hastanın yaşı, kullanılan doz ve eşlik eden hastalıklara göre değişebilir.

3. Otonom Sinir Sistemi Hastalıkları

Otonom sinir sistemi kan basıncının düzenlenmesinde önemli rol oynar.

Bu sistemin etkilenmesi ortostatik hipotansiyona neden olabilir.

Örneğin:

Diyabetik otonom nöropati
Parkinson hastalığı
Multipl sistem atrofisi
Bazı periferik otonom nöropatiler

bu durumla ilişkili olabilir.

4. Diğer Nedenler

Uzun süre yatakta kalma, fiziksel kondisyon kaybı ve bazı sistemik hastalıklar da ortostatik yakınmalara katkıda bulunabilir.

Ortostatik Hipotansiyonun Türleri Nelerdir?

Klasik Ortostatik Hipotansiyon

Ayağa kalktıktan sonraki ilk üç dakika içinde kan basıncında belirgin düşüş gelişir.

Başlangıç Ortostatik Hipotansiyonu

Ayağa kalkmayı izleyen ilk yaklaşık 15 saniye içinde kan basıncında çok kısa süreli ve belirgin düşüş meydana gelir.

Genellikle hızlı ayağa kalkmayla baş dönmesi veya göz kararması hissedilir.

Tanı için sürekli kan basıncı ölçümü gerekebilir.

Gecikmiş Ortostatik Hipotansiyon

Kan basıncındaki belirgin düşüş, ayağa kalktıktan üç dakikadan daha sonra ortaya çıkar.

Bu hastalarda daha uzun süreli ayakta durma testi veya tilt testi yararlı olabilir.

Ortostatik Hipotansiyon Nasıl Teşhis Edilir?

Tanıda hasta öyküsü, kullanılan ilaçlar ve kan basıncı ölçümleri önemlidir.

Ortostatik Kan Basıncı Ölçümü

Genellikle:

Hasta en az beş dakika sırtüstü dinlendirilir.
Yatarken kan basıncı ve kalp hızı ölçülür.
Hasta ayağa kaldırılır.
Ayağa kalktıktan sonraki ilk ve üçüncü dakikada kan basıncı ve kalp hızı değerlendirilir.

Gerekli hastalarda ölçümler daha uzun süre sürdürülür.

Tilt Table Testi

Ortostatik hipotansiyonun belirli tiplerini değerlendirmek ve diğer ortostatik intolerans durumlarından ayırmak amacıyla kullanılabilir.

Ek Tetkikler

Altta yatan nedenin araştırılması için uygun hastalarda kan sayımı, elektrolitler, böbrek fonksiyonları ve diğer laboratuvar testleri istenebilir.

Ortostatik Hipotansiyon Nasıl Tedavi Edilir?

Tedavi, altta yatan nedenin belirlenmesine dayanır.

1. İlaçların Gözden Geçirilmesi

Ortostatik hipotansiyona katkıda bulunabilecek ilaçlar değerlendirilir.

Ancak ilaçlar hekim önerisi olmadan kesilmemelidir.

2. Sıvı Alımının Düzenlenmesi

Uygun hastalarda yeterli sıvı alımı sağlanmalıdır.

Sıvı veya tuz alımının artırılması bazı hastalarda yararlı olabilir.

Kalp yetersizliği, hipertansiyon veya böbrek hastalığı bulunan kişilerde bu öneriler dikkatle bireyselleştirilmelidir.

3. Yavaş Ayağa Kalkma

Özellikle yataktan kalkarken önce oturmak, kısa süre beklemek ve ardından ayağa kalkmak belirtileri azaltabilir.

4. Kompresyon Uygulamaları

Uygun hastalarda karın bölgesine yönelik kompresyon veya bel hizasına kadar uzanan kompresyon giysileri yararlı olabilir.

5. Fiziksel Önlemler

Uzun süre hareketsiz ayakta kalmaktan ve aşırı sıcak ortamlardan kaçınmak önerilebilir.

6. İlaç Tedavisi

Nörojenik ortostatik hipotansiyon bulunan seçilmiş hastalarda midodrin veya fludrokortizon gibi ilaçlar değerlendirilebilir.

Bu tedaviler hipertansiyon, sıvı tutulumu ve diğer yan etkiler açısından dikkatli izlem gerektirir.

POTS Nedir?

POTS, İngilizce Postural Orthostatic Tachycardia Syndrome ifadesinin kısaltmasıdır.

Türkçede postüral ortostatik taşikardi sendromu olarak adlandırılır.

POTS, ayağa kalkıldığında kalp hızının normalden fazla artması ve buna eşlik eden ortostatik yakınmalarla karakterizedir.

Ortostatik hipotansiyondan farklı olarak POTS tanısında belirgin ortostatik kan basıncı düşüşü bulunmamalıdır.

POTS Tanı Kriterleri Nelerdir?

POTS tanısı için genel olarak:

Erişkinlerde ayağa kalktıktan sonraki ilk 10 dakika içerisinde kalp hızında en az 30 atım/dakika artış
12–19 yaş grubunda en az 40 atım/dakika artış
Belirgin ortostatik hipotansiyon bulunmaması
Ayağa kalkmakla ortaya çıkan ve yatmakla azalan belirtiler
Yakınmaların en az üç aydır devam etmesi
Taşikardiyi açıklayan başka bir neden bulunmaması

beklenir.

Kalp hızındaki artışın sürekli nitelikte olması ve tek bir anlık ölçüme dayanmaması önemlidir.

Ayağa kalkınca nabzın hızlanması tek başına POTS tanısı koydurmaz.

POTS Belirtileri Nelerdir?

En sık görülen belirtiler:

Ayağa kalkınca çarpıntı
Baş dönmesi
Bayılacak gibi hissetme
Halsizlik
Egzersiz intoleransı
Konsantrasyon güçlüğü
Bulanık görme
Titreme
Bulantı
Sıcak ortamlara tahammülsüzlük

Bazı hastalarda bayılma görülebilir; ancak POTS tanısı için bayılma şart değildir.

POTS Neden Oluşur?

POTS tek bir nedene bağlı gelişmez.

Farklı hastalarda farklı mekanizmalar rol oynayabilir:

Otonom sinir sistemi düzenleme bozuklukları
Dolaşımdaki kan hacminin azalması
Bacaklarda aşırı venöz göllenme
Bazı periferik otonom sinir sistemi bozuklukları
Fiziksel kondisyon kaybı
Bazı enfeksiyonlardan sonra başlayan otonom yakınmalar

POTS bazı hastalarda viral enfeksiyonların ardından başlayabilir.

Ancak bu ilişki her hastada aynı mekanizmanın bulunduğu anlamına gelmez.

POTS Kimlerde Görülür?

POTS genç erişkinlerde ve kadınlarda daha sık tanımlanmıştır.

Bununla birlikte farklı yaş gruplarında ve erkeklerde de görülebilir.

Tanı, yalnızca hastanın yaşı veya cinsiyetine göre konulmamalıdır.

POTS ile Anksiyete Aynı Şey midir?

Hayır.

POTS sırasında gelişen çarpıntı, titreme ve huzursuzluk hissi anksiyete belirtilerine benzeyebilir.

Ancak POTS, ayağa kalkmayla ilişkili objektif kalp hızı değişiklikleriyle değerlendirilen fizyolojik bir durumdur.

Anksiyete POTS ile birlikte bulunabilir veya belirtileri etkileyebilir; ancak POTS tanısı yalnızca psikolojik bir açıklamayla dışlanmamalıdır.

POTS Nasıl Teşhis Edilir?

1. Aktif Ayağa Kalkma Testi

Hasta yatarken kalp hızı ve kan basıncı ölçülür.

Ardından ayağa kalkması istenir.

İlk 10 dakika boyunca kalp hızı, kan basıncı ve belirtiler değerlendirilir.

2. Tilt Table Testi

Ayağa kalkmayla ortaya çıkan kalp hızı ve kan basıncı değişikliklerinin kontrollü koşullarda değerlendirilmesini sağlar.

3. Elektrokardiyografi ve Holter

Sinüs taşikardisinin değerlendirilmesi ve diğer ritim bozukluklarının dışlanması için kullanılabilir.

4. Laboratuvar İncelemeleri

Anemi, tiroid hastalıkları, sıvı kaybı ve diğer taşikardi nedenleri araştırılabilir.

POTS Nasıl Tedavi Edilir?

Tedavi hastanın belirtilerine ve klinik özelliklerine göre bireyselleştirilir.

1. Yeterli Sıvı Alımı

Uygun hastalarda sıvı alımının artırılması yararlı olabilir.

2. Tuz Alımının Düzenlenmesi

Bazı POTS hastalarında tuz alımının artırılması dolaşım hacmini destekleyebilir.

Ancak hipertansiyon, kalp yetersizliği veya böbrek hastalığı bulunan kişilerde uygun olmayabilir.

3. Egzersiz ve Kondisyon Programı

POTS tedavisinin önemli bileşenlerinden biri düzenli ve aşamalı egzersizdir.

Başlangıçta yatay veya yarı yatay pozisyonda yapılan egzersizler tercih edilebilir:

Yatay bisiklet
Kürek ergometresi
Yüzme
Uygun direnç egzersizleri

Egzersiz yoğunluğu zaman içerisinde kademeli olarak artırılır.

4. Kompresyon Giysileri

Karın ve bacaklarda kan göllenmesini azaltmaya yardımcı olabilir.

5. İlaç Tedavisi

Seçilmiş hastalarda:

Düşük doz beta blokerler
İvabradin
Midodrin
Fludrokortizon
Diğer uygun tedaviler

değerlendirilebilir.

Bu ilaçların hiçbiri bütün POTS hastaları için standart ve kesin çözüm değildir.

Tedavi seçimi kalp hızı, kan basıncı, eşlik eden hastalıklar ve yan etki riskine göre yapılmalıdır.

Ortostatik Hipotansiyon ile POTS Arasındaki Fark Nedir?

Özellik | Ortostatik hipotansiyon | POTS |
|---|---|---|
| Temel bozukluk | Ayağa kalkınca kan basıncında belirgin düşüş | Ayağa kalkınca kalp hızında aşırı artış |
| Kan basıncı | Tanımlayıcı düşüş vardır | Tanımlayıcı ortostatik hipotansiyon yoktur |
| Kalp hızı | Nedene göre artabilir veya yeterince artmayabilir | Belirgin ve sürekli artış vardır |
| Tipik yakınma | Baş dönmesi, göz kararması, bayılma | Çarpıntı, baş dönmesi, halsizlik, egzersiz intoleransı |
| Tanı | Ortostatik kan basıncı ölçümü | Aktif ayağa kalkma testi veya tilt testi |
| Tedavi | Nedene yönelik tedavi, dolaşım desteği | Sıvı ve tuz düzenlemesi, egzersiz, seçilmiş ilaçlar |

Ortostatik Hipotansiyon ve POTS Kalp Hastalığı mıdır?

Her iki durum da kalp ve dolaşım sistemiyle ilişkili belirtilere neden olur.

Ancak her hastada yapısal kalp hastalığı bulunduğu anlamına gelmez.

Özellikle çarpıntı, bayılma veya egzersiz sırasında yakınması olan hastalarda gerekli görüldüğünde elektrokardiyografi, ekokardiyografi ve ritim takibi yapılabilir.

Ne Zaman Acil Değerlendirme Gerekir?

Aşağıdaki durumlarda acil tıbbi değerlendirme önemlidir:

Egzersiz sırasında bayılma
Göğüs ağrısıyla birlikte bayılma
Belirgin nefes darlığı
Uzun süren bilinç kaybı
Ciddi yaralanmaya neden olan bayılma
Yeni gelişen nörolojik bulgular
Belirgin ritim bozukluğu şüphesi

Ortostatik Hipotansiyon ve POTS Tamamen Düzelir mi?

Ortostatik hipotansiyonda iyileşme, altta yatan nedene bağlıdır. Sıvı kaybı veya ilaçlarla ilişkili durumlar uygun düzenlemelerle düzelebilir.

POTS ise bazı hastalarda zaman içerisinde belirgin düzelme gösterebilirken bazı kişilerde daha uzun süre devam edebilir.

Her iki durumda da doğru tanı, uygun yaşam tarzı düzenlemeleri ve gerektiğinde ilaç tedavisiyle belirtiler kontrol altına alınabilir.

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Ortostatik hipotansiyon ve POTS tanısı, hastanın belirtileri, kalp hızı ve kan basıncı ölçümleri ile diğer olası nedenlerin değerlendirilmesi sonucunda konulmalıdır.