Periferik Arter Hastalığı: Bacak Damar Tıkanıklığı Belirtileri, Tanısı ve Tedavisi

Doç. Dr. Sezen Bağlan Uzunget
Kardiyoloji Uzmanı

Periferik Arter Hastalığı Nedir?

Periferik arter hastalığı (PAH), kalp ve beyin dışındaki atardamarlarda daralma veya tıkanıklık gelişmesiyle ortaya çıkan damar hastalığıdır.

En sık bacakları besleyen atardamarlarda görülür. Halk arasında bacak damar tıkanıklığı veya bacak damar daralması olarak bilinir.

Hastalığın en yaygın nedeni aterosklerozdur. Ateroskleroz, damar duvarında kolesterol içeren plakların birikmesi sonucunda damarların daralmasıdır.

Daralma ilerledikçe özellikle yürüme ve egzersiz sırasında bacak kaslarına yeterli kan ulaşamayabilir.

Periferik arter hastalığı yalnızca bacaklarla sınırlı bir sorun değildir. Aynı zamanda kalp krizi, inme ve diğer kardiyovasküler olaylar açısından artmış riskin göstergesidir.

Periferik Arter Hastalığının Belirtileri Nelerdir?

Hastalığın belirtileri damar darlığının yerine ve ciddiyetine göre değişir.

En sık görülen belirtiler:

Yürürken baldır, uyluk veya kalçada ağrı
Yürümekle ortaya çıkan ve dinlenmekle azalan kas krampları
Bacaklarda çabuk yorulma
Yürüme mesafesinde azalma
Ayaklarda soğukluk
Bacaklarda veya ayaklarda renk değişikliği
Ayak nabızlarının zayıflaması
İleri hastalıkta istirahat ağrısı
Ayak parmaklarında veya ayakta iyileşmeyen yaralar

Bazı hastalarda belirgin bir yakınma olmadan da periferik arter hastalığı bulunabilir.

İntermittan Kladikasyo Nedir?

İntermittan kladikasyo, periferik arter hastalığının tipik belirtilerinden biridir.

Hasta yürümeye başladığında belirli bir mesafeden sonra bacak kaslarında ağrı, kramp veya sıkışma hisseder.

Dinlenince yakınmalar genellikle birkaç dakika içinde azalır.

Yürümeye yeniden başlandığında benzer mesafede şikâyetler tekrarlayabilir.

Ağrının yeri, etkilenen damar seviyesine göre değişebilir.

Örneğin:

Baldır ağrısı sıklıkla femoropopliteal damar hastalığıyla ilişkilidir.
Kalça ve uyluk ağrısı iliak arter hastalığında görülebilir.

Ancak her bacak ağrısı damar tıkanıklığı anlamına gelmez. Bel fıtığı, spinal kanal darlığı, kas ve eklem hastalıkları da benzer şikâyetlere neden olabilir.

Periferik Arter Hastalığı Neden Oluşur?

En önemli risk faktörleri:

Sigara kullanımı
Diyabet
LDL kolesterol yüksekliği
Hipertansiyon
İleri yaş
Kronik böbrek hastalığı
Ailede erken yaşta damar hastalığı öyküsü
Bilinen koroner arter hastalığı
Fiziksel hareketsizlik

Özellikle sigara ve diyabet, periferik arter hastalığının gelişmesi ve ilerlemesi açısından önemli risk faktörleridir.

Periferik Arter Hastalığı Hangi Damarlarda Görülür?

Bacak damar hastalığı farklı seviyelerde gelişebilir.

1. Aortoiliak Arter Hastalığı

Karın aortunun alt bölümü ve iliak arterlerde daralma bulunur.

Kalça, uyluk veya baldır ağrısı gelişebilir.

2. Femoropopliteal Arter Hastalığı

Uyluk ve diz çevresindeki atardamarları etkiler.

Özellikle yürümekle ortaya çıkan baldır ağrısı görülebilir.

3. Diz Altı Arter Hastalığı

Bacakların alt bölümündeki tibial ve diğer küçük atardamarları etkiler.

Özellikle diyabet ve kronik böbrek hastalığı bulunan kişilerde önemlidir.

İleri hastalıkta ayakta yara ve doku kaybına neden olabilir.

Periferik Arter Hastalığı Nasıl Teşhis Edilir?

1. Fizik Muayene

Bacakların sıcaklığı, rengi, cilt yapısı ve nabızları değerlendirilir.

Ayak nabızlarının zayıf alınması veya alınamaması damar hastalığı açısından önemli olabilir.

2. Ayak Bileği-Kol Basınç İndeksi (ABI)

Periferik arter hastalığının tanısında kullanılan temel testlerden biridir.

Ayak bileğinden ölçülen sistolik kan basıncının kol basıncına oranlanmasıyla hesaplanır.

ABI değeri | Genel yorum |
|---|---|
| 1,00–1,40 | Normal |
| 0,91–0,99 | Sınırda |
| 0,90 ve altı | Periferik arter hastalığı lehine |
| 1,40'ın üzerinde | Damarların yeterince sıkıştırılamaması olasılığı |

Özellikle diyabet ve kronik böbrek hastalığı bulunan kişilerde damar duvarı kalsifikasyonu nedeniyle ABI yanıltıcı biçimde yüksek çıkabilir.

Bu hastalarda ayak parmağı-kol basınç indeksi (TBI) gibi ek testler gerekebilir.

İstirahatte ABI normal olmasına rağmen tipik yakınmaları bulunan hastalarda egzersiz sonrası ABI ölçümü yapılabilir.

3. Arteriyel Doppler Ultrasonografi

Damarların yapısını ve kan akımını değerlendirir.

Darlığın yeri, derecesi ve akım özellikleri hakkında bilgi verir.

4. BT Anjiyografi

Bacak damarlarının ayrıntılı anatomik değerlendirmesini sağlar.

Özellikle girişim planlanan hastalarda kullanılabilir.

5. MR Anjiyografi

Damarların görüntülenmesinde alternatif bir yöntemdir.

6. Kateter Anjiyografi

Damarların doğrudan kontrast maddeyle görüntülendiği girişimsel yöntemdir.

Özellikle balon veya stent tedavisi planlanan hastalarda kullanılır.

Periferik Arter Hastalığı Kalp Krizi Riskini Artırır mı?

Evet.

Periferik arter hastalığı bulunan kişilerde koroner arter hastalığı ve serebrovasküler hastalık daha sık görülebilir.

Bu nedenle yalnızca bacak damarlarının değerlendirilmesi yeterli değildir.

Hastanın genel kardiyovasküler riskinin belirlenmesi, kan basıncının ve kolesterol düzeylerinin kontrolü önemlidir.

Ancak hiçbir yakınması bulunmayan her periferik arter hastasına rutin koroner anjiyografi yapılması gerekmez.

Periferik Arter Hastalığı Nasıl Tedavi Edilir?

Tedavi; hastalığın belirtilerine, darlığın yerine, kan akımının derecesine ve uzuv kaybı riskine göre planlanır.

1. Sigaranın Bırakılması

Sigara kullanımı periferik arter hastalığının ilerlemesini hızlandırabilir.

Sigaranın bırakılması, tedavinin en önemli basamaklarından biridir.

2. Kolesterol Düşürücü Tedavi

Aterosklerotik periferik arter hastalığı bulunan hastalarda genellikle yüksek yoğunluklu statin tedavisi önerilir.

Amaç LDL kolesterol düzeyini düşürmek ve kalp-damar olayları riskini azaltmaktır.

Gerektiğinde ek lipid düşürücü ilaçlar kullanılabilir.

3. Antitrombotik Tedavi

Semptomatik periferik arter hastalığında uygun hastalara antiplatelet tedavi verilir.

Bazı hastalarda, özellikle damar girişimi sonrasında veya yüksek kardiyovasküler risk varlığında, kanama riski uygun ise düşük doz rivaroksaban ile aspirin kombinasyonu değerlendirilebilir.

Bu tedavi her hasta için uygun değildir ve hekim kararı gerektirir.

4. Diyabet ve Hipertansiyon Tedavisi

Kan şekeri ve kan basıncının uygun hedeflerde tutulması damar hastalığının yönetiminde önemlidir.

5. Egzersiz Tedavisi

Yapılandırılmış yürüyüş egzersizi, yürümekle bacak ağrısı yaşayan hastalarda temel tedavilerden biridir.

Uygun hastalarda gözetimli egzersiz programları yürüme mesafesini ve yaşam kalitesini artırabilir.

Egzersiz planı hastanın belirtilerine ve genel sağlık durumuna göre düzenlenmelidir.

6. Yürüme Ağrısına Yönelik İlaçlar

Seçilmiş hastalarda yürüme mesafesini artırmak için silostazol kullanılabilir.

Ancak kalp yetersizliği bulunan hastalarda silostazol kullanılmamalıdır.

Bacak Damar Tıkanıklığında Ne Zaman Balon veya Stent Gerekir?

Her periferik arter darlığına girişim yapılması gerekmez.

Girişim özellikle:

İlaç ve yapılandırılmış egzersiz tedavisine rağmen günlük yaşamı belirgin kısıtlayan yürüme ağrısı
İstirahatte iskemik ağrı
İyileşmeyen iskemik ayak yaraları
Gangren veya doku kaybı
Akut uzuv iskemisi

durumlarında değerlendirilir.

Tedavi kararı damar anatomisi, hastanın genel durumu ve beklenen yarara göre verilir.

Periferik Arter Balon Anjiyoplasti İşlemi Nasıl Yapılır?

Periferik balon anjiyoplasti, daralmış veya tıkanmış atardamarın kateter yöntemiyle genişletilmesidir.

İşlem genellikle kasık veya uygun başka bir damar giriş yerinden yapılır.

İşlem Aşamaları

Damar içine kateter yerleştirilir.
Anjiyografiyle darlık veya tıkanıklık belirlenir.
Kılavuz tel ile lezyon geçilir.
Balon yardımıyla damar genişletilir.
Gerekirse stent veya diğer damar içi tedavi yöntemleri uygulanır.
Son anjiyografiyle kan akımı kontrol edilir.

Bazı hastalarda ilaç kaplı balonlar, özel stentler veya plak hazırlama yöntemleri kullanılabilir.

Yöntem seçimi lezyonun uzunluğuna, kalsifikasyon derecesine ve bulunduğu damar bölgesine göre yapılır.

Periferik Arter Stentleme Nedir?

Periferik arter stentleme, daralmış damar bölümüne metal destek yapısı yerleştirilmesidir.

Stent, damar açıklığının korunmasına yardımcı olur.

Özellikle iliak arter hastalığında stentleme sık kullanılan tedavi yöntemlerinden biridir.

Ancak her damar bölgesinde veya her darlıkta stent yerleştirilmesi gerekli değildir.

Bypass Ameliyatı Ne Zaman Yapılır?

Bazı uzun ve karmaşık damar tıkanıklıklarında cerrahi bypass daha uygun olabilir.

Bypass ameliyatında kan akımı, tıkalı damar bölümünün ilerisine yeni bir damar yolu oluşturularak yönlendirilir.

Uygun hastalarda kişinin kendi toplardamarı veya yapay damar grefti kullanılabilir.

Endovasküler tedavi ile cerrahi bypass arasındaki seçim; damar anatomisi, kullanılabilir greft, uzuv kaybı riski ve hastanın genel durumu dikkate alınarak yapılır.

Kronik Uzvu Tehdit Eden İskemi Nedir?

Kronik uzvu tehdit eden iskemi (CLTI), ileri periferik arter hastalığına bağlı olarak bacak veya ayağın kanlanmasının ciddi derecede bozulmasıdır.

Şu bulgularla ortaya çıkabilir:

İskemik istirahat ağrısı
İyileşmeyen ayak yarası
Gangren

Bu durum uzuv kaybı riskini artırır.

Kronik uzvu tehdit eden iskemi şüphesi bulunan hastaların gecikmeden damar hastalıkları konusunda deneyimli bir merkezde değerlendirilmesi gerekir.

Akut Bacak Damar Tıkanıklığı Nedir?

Akut uzuv iskemisi, bacak veya kolun kan akımının aniden ve ciddi biçimde azalmasıdır.

Olası belirtiler:

Ani ve şiddetli ağrı
Solukluk
Nabız kaybı
Soğukluk
Uyuşma
Hareket güçlüğü veya felç

Akut uzuv iskemisi damar acilidir. Bu belirtilerde derhal acil sağlık hizmetine başvurulmalıdır.

Diyabet Hastalarında Periferik Arter Hastalığı Neden Önemlidir?

Diyabetli hastalarda periferik arter hastalığı daha yaygın ve daha karmaşık olabilir.

Özellikle diz altı damarlar etkilenebilir.

Diyabetik nöropati nedeniyle ağrı hissi azaldığında ileri damar hastalığı belirgin ağrı olmadan da gelişebilir.

Bu nedenle diyabet hastalarında ayak muayenesi, yara takibi ve damar dolaşımının değerlendirilmesi önemlidir.

Periferik Arter Hastalığı Tamamen Düzelir mi?

Ateroskleroz kronik bir damar hastalığıdır.

İlaç tedavisi, sigaranın bırakılması ve egzersizle hastalığın ilerlemesi yavaşlatılabilir ve belirtiler azaltılabilir.

Balon, stent veya bypass işlemleri uygun hastalarda kan akımını iyileştirebilir.

Ancak girişim sonrasında da aterosklerotik risk faktörlerinin kontrolüne devam edilmelidir.

Kimler Periferik Arter Hastalığı Açısından Değerlendirilmelidir?

Özellikle:

Yürümekle bacak ağrısı yaşayanlar
Ayak nabızları zayıf bulunanlar
İyileşmeyen ayak yarası olanlar
Diyabet veya sigara öyküsü bulunan ve damar hastalığı açısından yüksek risk taşıyan kişiler
Bilinen koroner veya başka aterosklerotik damar hastalığı bulunan seçilmiş hastalar

periferik arter hastalığı açısından değerlendirilmelidir.

Her sağlıklı kişiye rutin damar görüntülemesi yapılması gerekli değildir.

Ne Zaman Kardiyoloji Uzmanına Başvurulmalıdır?

Yürümekle tekrarlayan bacak ağrısı, ayaklarda soğukluk, yürüme mesafesinde azalma veya ayak yaralarının iyileşmemesi durumunda damar dolaşımının değerlendirilmesi önemlidir.

Ani başlayan şiddetli bacak ağrısı, soğukluk, solukluk, uyuşma veya hareket kaybı durumunda acil tıbbi yardım alınmalıdır.

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Periferik arter hastalığının tanısı ve tedavisi, hastanın klinik durumu, damar anatomisi ve uzuv kaybı riski dikkate alınarak bireyselleştirilmelidir.