Perikardit (Kalp Zarı İltihabı) Nedir? Belirtileri, Tanısı ve Tedavisi
Doç. Dr. Sezen Bağlan Uzunget
Kardiyoloji Uzmanı
Perikardit Nedir?
Perikardit, kalbi çevreleyen ve perikard adı verilen zarın inflamasyonudur. Halk arasında kalp zarı iltihabı olarak bilinir.
Perikard, kalbi çevreleyen iki yapraklı bir zardır. Bu yapraklar arasında normal koşullarda az miktarda sıvı bulunur.
Perikardit geliştiğinde kalp zarında inflamasyon ortaya çıkar. Bu durum göğüs ağrısına ve bazı hastalarda perikard yaprakları arasında sıvı birikmesine neden olabilir.
Perikardit çoğu hastada uygun tedaviyle iyileşir. Ancak bazı kişilerde hastalık tekrarlayabilir veya nadiren ciddi komplikasyonlar gelişebilir.
Perikarditin Belirtileri Nelerdir?
En tipik belirti göğüs ağrısıdır.
Perikardite bağlı göğüs ağrısı genellikle:
- Göğsün orta veya sol tarafında hissedilir.
- Keskin veya batıcı karakterde olabilir.
- Derin nefes almakla artabilir.
- Öksürmekle şiddetlenebilir.
- Sırtüstü yatarken artabilir.
- Oturup öne doğru eğilmekle hafifleyebilir.
Bazı hastalarda ayrıca:
- Ateş
- Halsizlik
- Çarpıntı
- Nefes darlığı
- Kas ve eklem ağrıları
görülebilir.
Ancak her hastada klasik belirtilerin tamamı bulunmaz.
Yeni başlayan göğüs ağrısının yalnızca ağrının karakterine bakılarak perikardit olduğu söylenemez. Kalp krizi ve diğer ciddi nedenler dışlanmalıdır.
Perikardit Neden Olur?
1. Viral Enfeksiyonlar
Akut perikarditin sık nedenlerinden biri viral enfeksiyonlardır.
Bazı hastalarda perikardit, üst solunum yolu enfeksiyonundan sonra gelişebilir.
Ancak viral enfeksiyon öyküsü bulunması tek başına kesin nedenin virüs olduğunu göstermez.
2. İdiyopatik Perikardit
Ayrıntılı değerlendirmeye rağmen belirli bir nedenin saptanamadığı perikardit, idiyopatik perikardit olarak adlandırılır.
Bu hastaların bir bölümünde viral veya bağışıklık sistemiyle ilişkili mekanizmaların rol oynadığı düşünülmektedir.
3. Otoimmün ve İnflamatuvar Hastalıklar
Perikardit bazı sistemik hastalıklarla ilişkili olabilir:
- Sistemik lupus eritematozus
- Romatoid artrit
- Bazı vaskülitler
- Otoinflamatuvar hastalıklar
4. Kalp Krizi ve Kalp Cerrahisi Sonrası
Perikardit, miyokard enfarktüsü veya kalp cerrahisi sonrasında gelişebilir.
Kalp hasarı sonrası sendromları bu grupta değerlendirilir.
5. Diğer Nedenler
- Bakteriyel enfeksiyonlar
- Tüberküloz
- Böbrek yetersizliğiyle ilişkili üremi
- Kanser ve perikard tutulumu
- Göğüs bölgesine radyoterapi
- Bazı ilaçlar
perikardit veya perikardiyal hastalıklara neden olabilir.
Akut Perikardit Nasıl Teşhis Edilir?
Akut perikardit tanısı, klinik bulguların ve destekleyici incelemelerin birlikte değerlendirilmesiyle konulur.
Geleneksel tanı yaklaşımında aşağıdaki dört bulgudan en az ikisinin bulunması önemlidir:
- Tipik perikarditik göğüs ağrısı
- Perikardiyal sürtünme sesi
- Yeni gelişen yaygın ST yükselmesi veya PR depresyonu gibi tipik EKG değişiklikleri
- Yeni gelişen veya artan perikardiyal efüzyon
Güncel değerlendirmede inflamasyon belirteçleri ve görüntüleme bulguları da tanıyı destekler.
1. Elektrokardiyografi (EKG)
Akut perikarditte EKG'de:
- Birçok derivasyonda yaygın ST segment yükselmesi
- PR segment depresyonu
- Bazı derivasyonlarda karşılık gelen değişiklikler
görülebilir.
Ancak bu bulgular her hastada bulunmaz.
Normal EKG perikarditi dışlamaz.
2. Kan Testleri
C-reaktif protein (CRP) ve diğer inflamasyon belirteçleri yüksek olabilir.
Troponin yüksekliği ise eşlik eden miyokard hasarını düşündürebilir.
3. Ekokardiyografi
Ekokardiyografi ile:
- Perikardiyal sıvı varlığı
- Sıvının miktarı
- Kalbin kasılma fonksiyonları
- Kalp tamponadı düşündüren bulgular
değerlendirilir.
Perikardit bulunan her hastada perikardiyal sıvı birikmesi gerekmez.
4. Kardiyak Manyetik Rezonans (Kalp MR'ı)
Kalp MR'ı, özellikle tanının belirsiz olduğu, tekrarlayan veya tedaviye dirençli perikarditlerde yararlı olabilir.
Perikardda ödem, kalınlaşma ve inflamasyonla ilişkili kontrast tutulumu değerlendirilebilir.
Perikardit ile Kalp Krizi Arasındaki Fark Nedir?
Her iki hastalık da göğüs ağrısına ve EKG değişikliklerine neden olabilir.
Perikarditte ağrı çoğu zaman nefes almakla ve vücut pozisyonuyla değişirken kalp krizinde farklı bir ağrı karakteri görülebilir.
Ancak bu ayrım her zaman güvenilir değildir.
Özellikle akut göğüs ağrısında EKG, troponin, ekokardiyografi ve gerektiğinde koroner damar görüntülemesiyle değerlendirme yapılmalıdır.
Perikardit ile Miyokardit Arasındaki Fark Nedir?
Perikardit, kalp zarının inflamasyonudur.
Miyokardit, kalp kasının inflamasyonudur.
Bazı hastalarda iki yapı birlikte etkilenebilir.
Miyokard tutulumu bulunduğunda kalp kasılma fonksiyonları ve ritim bozukluğu riski ayrıca değerlendirilir.
Akut Perikardit Nasıl Tedavi Edilir?
Tedavi, perikarditin nedenine ve klinik ağırlığına göre planlanır.
1. Nonsteroid Antiinflamatuvar İlaçlar
Kontrendikasyon bulunmayan birçok akut perikardit hastasında aspirin veya ibuprofen gibi antiinflamatuvar ilaçlar kullanılır.
Tedavinin amacı ağrıyı ve inflamasyonu azaltmaktır.
İlaç seçimi ve dozu; böbrek fonksiyonları, mide-bağırsak kanaması riski, eşlik eden hastalıklar ve kullanılan diğer ilaçlar dikkate alınarak belirlenir.
Uygun hastalarda mide koruyucu tedavi de uygulanabilir.
2. Kolşisin
Kolşisin, akut ve tekrarlayan perikardit tedavisinde önemli bir ilaçtır.
Uygun hastalarda antiinflamatuvar tedaviye eklenmesi, perikarditin tekrarlama riskini azaltabilir.
İlk akut perikardit atağında kolşisin çoğunlukla yaklaşık 3 ay kullanılır.
Tekrarlayan perikarditte ise tedavi süresi genellikle en az 6 ay olacak şekilde planlanır.
Kolşisin dozu hastanın kilosuna, böbrek ve karaciğer fonksiyonlarına ve ilaç etkileşimlerine göre ayarlanır.
En sık yan etkilerinden biri ishal ve diğer mide-bağırsak yakınmalarıdır.
3. Kortikosteroidler
Kortikosteroidler her akut perikardit hastasında ilk tercih değildir.
Özellikle belirli otoimmün hastalıklarda, diğer tedavilerin kullanılamadığı durumlarda veya uygun seçilmiş hastalarda değerlendirilebilir.
Gerektiğinde mümkün olan en düşük etkili doz ve dikkatli azaltma yaklaşımı tercih edilir.
Kortikosteroidlerin uygunsuz kullanımı, bazı hastalarda hastalığın tekrarlama veya tedaviye bağımlı hale gelme riskini artırabilir.
4. Fiziksel Aktivitenin Kısıtlanması
Aktif inflamasyon döneminde yoğun fiziksel aktiviteden kaçınılmalıdır.
Egzersize dönüş, belirtilerin düzelmesi ve inflamasyonun kontrol altına alınmasıyla birlikte değerlendirilir.
Eşlik eden miyokardit bulunması durumunda egzersiz kısıtlaması daha farklı ve uzun süreli olabilir.
Perikardit Tedavisinde CRP Neden Önemlidir?
CRP, inflamasyonun değerlendirilmesinde kullanılan bir kan testidir.
Perikardit tedavisinde CRP düzeyindeki değişim, klinik iyileşmenin izlenmesine yardımcı olabilir.
Ancak tedavi kararı yalnızca CRP sonucuna göre verilmez.
Hastanın göğüs ağrısı, genel durumu, görüntüleme bulguları ve diğer klinik özellikleri birlikte değerlendirilir.
Tekrarlayan Perikardit Nedir?
Akut perikardit atağı düzeldikten ve en az 4–6 haftalık belirtisiz dönem geçtikten sonra yeniden perikardit gelişmesi tekrarlayan perikardit olarak tanımlanır.
Bazı hastalarda birden fazla atak görülebilir.
Tekrarlayan perikarditte bağışıklık sisteminin ve özellikle interlökin-1 aracılı inflamasyonun rolü bulunabilir.
Tekrarlayan Perikarditin Belirtileri
- Yeniden başlayan tipik göğüs ağrısı
- CRP yüksekliği
- Perikardiyal sıvı
- EKG veya kalp MR'ında inflamasyon bulguları
görülebilir.
Ancak her göğüs ağrısı atağı, mutlaka yeni perikardit atağı anlamına gelmez.
Tekrarlayan Perikardit Nasıl Tedavi Edilir?
Tedavide genellikle:
- Uygun antiinflamatuvar tedavi
- Kolşisin
- Seçilmiş hastalarda kortikosteroid
- Dirençli veya belirli inflamatuvar fenotiplerde hedefe yönelik tedaviler
kullanılabilir.
IL-1 İnhibitörleri
Sık tekrarlayan, kolşisine dirençli veya kortikosteroide bağımlı perikarditli seçilmiş hastalarda anakinra veya rilonasept gibi IL-1 yolunu hedefleyen ilaçlar değerlendirilebilir.
Bu ilaçlar her hastada gerekli değildir.
Enfeksiyon riski, uygulama koşulları ve diğer yan etkiler nedeniyle uzman değerlendirmesi ve takip gerektirir.
Perikardiyal Efüzyon Nedir?
Perikardiyal efüzyon, kalbi çevreleyen zarın yaprakları arasında normalden fazla sıvı birikmesidir.
Perikardit sırasında gelişebilir; ancak her perikardiyal efüzyonun nedeni perikardit değildir.
Perikardiyal sıvı birikimine:
- Enfeksiyonlar
- İnflamatuvar hastalıklar
- Kanser
- Böbrek yetersizliği
- Kalp cerrahisi sonrası durumlar
- Diğer sistemik hastalıklar
neden olabilir.
Perikardiyal Sıvı Tehlikeli midir?
Risk yalnızca sıvının miktarına bağlı değildir.
Sıvının ne kadar hızlı biriktiği ve kalbin doluşunu etkileyip etkilemediği de önemlidir.
Yavaş biriken büyük miktarda sıvı bazı hastalarda iyi tolere edilebilirken, hızla biriken daha az miktardaki sıvı ciddi dolaşım bozukluğuna neden olabilir.
Kalp Tamponadı Nedir?
Kalp tamponadı, perikard boşluğunda biriken sıvının kalbin doluşunu engelleyerek dolaşımı bozmasıdır.
Hayatı tehdit eden acil bir durumdur.
Belirtileri arasında:
- Belirgin nefes darlığı
- Düşük kan basıncı
- Taşikardi
- Halsizlik
- Bayılma veya bilinç değişikliği
- Şok bulguları
bulunabilir.
Kalp tamponadı şüphesinde acil ekokardiyografi ve hemodinamik değerlendirme gerekir.
Uygun hastalarda sıvının acilen boşaltılması gerekebilir.
Perikardiyosentez Nedir?
Perikardiyosentez, perikard boşluğunda biriken sıvının iğne ve kateter yardımıyla boşaltılması işlemidir.
Özellikle kalp tamponadı gelişen hastalarda hayat kurtarıcı olabilir.
Ayrıca bazı hastalarda sıvının nedenini araştırmak amacıyla uygulanabilir.
Her perikardiyal efüzyonda perikardiyosentez gerekli değildir.
Konstriktif Perikardit Nedir?
Konstriktif perikardit, perikardın kalınlaşması, fibrozisi veya sertleşmesi nedeniyle kalbin normal doluşunun kısıtlandığı bir hastalıktır.
Belirtiler:
- Nefes darlığı
- Bacaklarda ödem
- Karında sıvı birikmesi
- Halsizlik
- Egzersiz kapasitesinde azalma
şeklinde olabilir.
Tanıda ekokardiyografi, BT, kalp MR'ı ve gerektiğinde hemodinamik incelemeler kullanılabilir.
Bazı geçici inflamatuvar konstriksiyon durumlarında antiinflamatuvar tedavi yararlı olabilir.
Kronik ve kalıcı konstriktif perikarditte ise seçilmiş hastalarda perikardiyektomi adı verilen cerrahi tedavi gerekebilir.
Perikardit Hastalarının Hangileri Hastaneye Yatırılmalıdır?
Bazı klinik özellikler daha yüksek risk göstergesidir.
Örneğin:
- Yüksek ateş
- Subakut başlangıç
- Büyük perikardiyal efüzyon
- Kalp tamponadı
- Uygun antiinflamatuvar tedaviye rağmen düzelmeme
- Eşlik eden miyokardit
- Bağışıklık sistemi baskılanması
- Travma öyküsü
- Antikoagülan tedavi kullanımı
durumlarında hastane izlemi ve ileri değerlendirme gerekebilir.
Perikardit Tamamen İyileşir mi?
Birçok akut perikardit hastası uygun tedaviyle tamamen iyileşir.
Ancak bazı hastalarda tekrarlayan ataklar gelişebilir.
Tekrarlayan perikardit her zaman kalıcı kalp kası hasarı anlamına gelmez.
Hastalığın uzun dönem seyri, perikarditin nedeni, eşlik eden miyokard tutulumu ve gelişen komplikasyonlara bağlıdır.
Perikardit Sonrası Ne Zaman Spor Yapılabilir?
Aktif inflamasyon döneminde yoğun egzersizden kaçınılmalıdır.
Fiziksel aktiviteye dönüşte:
- Göğüs ağrısının düzelmesi
- İnflamasyon belirteçlerinin normale dönmesi
- Gerekli durumlarda EKG ve ekokardiyografi bulgularının düzelmesi
dikkate alınır.
Eşlik eden miyokardit varsa spora dönüş için ayrıca miyokardit değerlendirme kriterleri uygulanmalıdır.
Perikardit Ne Zaman Acil Bir Durumdur?
Aşağıdaki belirtiler acil değerlendirme gerektirir:
- Şiddetli veya devam eden göğüs ağrısı
- İstirahatte belirgin nefes darlığı
- Bayılma
- Belirgin tansiyon düşüklüğü
- Hızlı klinik kötüleşme
- Kalp tamponadı şüphesi
Bu durumlarda zaman kaybetmeden acil sağlık hizmetine başvurulmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Perikardit kalp krizine neden olur mu?
Perikardit doğrudan kalp krizi anlamına gelmez. Ancak belirtileri kalp krizine benzeyebilir. Yeni başlayan göğüs ağrısında ayırıcı tanı önemlidir.
Perikardit sırasında troponin yükselir mi?
Eşlik eden kalp kası hasarı varsa troponin yükselebilir. Bu durumda miyokard tutulumu açısından değerlendirme yapılmalıdır.
Kolşisin ne kadar süre kullanılır?
İlk akut perikardit atağında genellikle üç ay, tekrarlayan perikarditte çoğunlukla en az altı ay kullanılır. Süre ve doz bireyselleştirilir.
Perikardit tekrarlar mı?
Evet. Bazı hastalarda tedavi sonrası yeni ataklar görülebilir. Uygun kolşisin tedavisi tekrarlama riskini azaltabilir.
Kalp zarında sıvı olması mutlaka tehlikeli midir?
Hayır. Risk, sıvının miktarına, birikme hızına ve kalbin doluşuna etkisine bağlıdır.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Perikardit tanısı ve tedavisi, hastanın klinik durumu, inflamasyon bulguları, ekokardiyografi ve gerektiğinde ileri görüntüleme sonuçlarına göre bireyselleştirilmelidir.